Hướng dẫn chấm Ngữ văn tốt nghiệp THPT 2026: Vì sao thí sinh giỏi có thể bị điểm thấp?

Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 ghi nhận nhiều đổi mới đáng khích lệ ở đề thi môn Ngữ văn. Tuy nhiên, sau khi Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) công bố đáp án và hướng dẫn chấm thi, nhiều ý kiến chuyên môn chỉ ra một mâu thuẫn đáng lo ngại: tinh thần "đáp án mở" được tuyên bố nhưng cách triển khai rubric (bảng tiêu chí đánh giá) thực tế lại thiên về lối chấm truyền thống, chi tiết và cứng nhắc.

Phần đọc hiểu: Bước đi đúng hướng nhưng chưa đủ mở

Nhìn chung, đáp án phần đọc hiểu được đánh giá là có nhiều điểm tích cực. Các câu 1, 2, 3 đều phân chia mức điểm rõ ràng theo ba cấp độ: đúng hoàn toàn, đúng một phần và sai. Đặc biệt, câu 4 cho phép thí sinh "nêu luận điểm theo cách khác", được xem là một "điểm sáng" trong đáp án năm nay.

Tuy nhiên, câu 4 vẫn còn hạn chế khi xác định luận đề theo một hướng cụ thể: "Công nghệ in ấn là nhân tố quyết định vận mệnh của các quốc gia". Trên thực tế, thí sinh hoàn toàn có thể tiếp cận vấn đề theo nhiều góc độ khác nhau và đều có cơ sở lập luận hợp lý. Vì vậy, đáp án câu 4 cần được mở rộng hơn để phản ánh đúng tinh thần đổi mới.

Câu 5, dù còn mang dấu ấn của tư duy phân mảnh khi quy định điểm riêng lẻ cho từng ý nhỏ, song nhìn chung vẫn tạo đủ không gian linh hoạt để giám khảo vận dụng chuyên môn khi chấm.

Phần viết: Mâu thuẫn giữa tuyên bố và thực tế

Đây là phần gây nhiều tranh luận nhất. Rubric chấm đoạn văn được cấu trúc thành ba nhóm tiêu chí: Nội dung kiến thức (1,25 điểm), Kỹ năng phân tích và lập luận (0,5 điểm), Hình thức và ngôn ngữ (0,25 điểm). Cấu trúc này về nguyên tắc là hợp lý và tiến bộ. Song vấn đề nằm ở chỗ phần nội dung lại được quy thành 6 ý nhỏ riêng lẻ, khiến rubric trở thành sự pha trộn không rõ ràng giữa bảng tiêu chí đánh giá và đáp án chi tiết.

Rubric bài nghị luận văn học là phần đáng lo ngại hơn cả. Dù cũng phân chia theo ba nhóm tiêu chí tương tự - Nội dung kiến thức (2,5 điểm), Kỹ năng phân tích và lập luận (0,75 điểm), Hình thức và ngôn ngữ (0,75 điểm) - rubric này vẫn bám sát một đáp án chi tiết lên tới 21 ý nhỏ. Về bản chất, cách chấm hiện tại đang kiểm tra xem thí sinh có viết đủ các ý trong đáp án hay không, chứ chưa thực sự đánh giá năng lực tư duy và cảm thụ văn học.

Thí sinh xuất sắc có thể bị thiệt thòi

Hệ quả đáng lo là những thí sinh có tư duy sâu sắc, phân tích độc đáo lại có nguy cơ bị điểm thấp hơn so với những bài viết đủ ý nhưng hời hợt. Chẳng hạn, một thí sinh phân tích hình tượng chiếc lá như biểu tượng của sự chuyển hóa vật chất, triết lý tái sinh và quan niệm về cái chết - có thể nhận điểm thấp chỉ vì không nhắc tới "quy luật vòng đời" hay "cống hiến làm nên ý nghĩa tồn tại" như đáp án yêu cầu.

Đây chính là nghịch lý cốt lõi: một rubric được thiết kế theo kiểu liệt kê ý sẽ vô hình trung phạt những bài viết có chiều sâu nhưng chọn hướng khai thác khác, và thưởng cho những bài viết đủ đầu mục nhưng thiếu chất lượng thực sự.

Đề xuất xây dựng rubric đúng nghĩa

Theo quan điểm của các chuyên gia, một rubric đúng nghĩa phải trả lời câu hỏi "Bài viết tốt đến mức nào?" chứ không phải "Thí sinh đã viết đủ những ý gì?". Dưới đây là hướng thiết kế được đề xuất:

Với câu viết đoạn (2 điểm):

• Tiêu chí 1 - Hiểu vấn đề (0,5 điểm): Xác định đúng yêu cầu nghị luận đạt tối đa; hiểu một phần đạt 0,25; lạc đề được 0 điểm.
• Tiêu chí 2 - Lập luận và phát triển ý (1,0 điểm): Quan điểm rõ, lý lẽ và dẫn chứng thuyết phục đạt tối đa; lập luận đơn giản đạt 0,75; ý rời rạc đạt 0,5; rất sơ sài đạt 0,25.
• Tiêu chí 3 - Diễn đạt (0,25 điểm): Không hoặc rất ít lỗi chính tả, ngữ pháp.
• Tiêu chí 4 - Sáng tạo (0,25 điểm): Góc nhìn mới, lập luận độc đáo.

Với câu nghị luận văn học (4 điểm):

• Tiêu chí 1 - Hiểu văn bản (1,0 điểm): Hiểu đúng nội dung cốt lõi, xác định trọng tâm bài thơ đạt tối đa; hiểu cơ bản đạt 0,75; hiểu phiến diện đạt 0,5; hiểu sai được 0 điểm.
• Tiêu chí 2 - Phân tích và diễn giải (1,5 điểm): Đây phải là tiêu chí chiếm trọng số lớn nhất, phản ánh thực chất năng lực cảm thụ văn học.

Theo hướng này, đáp án không nên liệt kê 21 ý nhỏ mà chỉ gợi mở các hướng tiếp cận có thể chấp nhận. Thí sinh được tự do tập trung phân tích hình tượng chiếc lá, mạch cảm xúc, triết lý nhân sinh, cấu tứ thơ, điểm nhìn trữ tình hoặc ngôn ngữ thơ - miễn là phân tích sâu sắc, có lý lẽ và bằng chứng thuyết phục. Việc lựa chọn và đào sâu một hoặc vài phương diện nổi bật chính là cách làm của các nhà phê bình văn học, và cũng là điều giáo viên thường hướng dẫn học sinh khi thực hành phân tích tác phẩm.

Cần tiếp tục đổi mới đồng bộ

Nhìn tổng thể, đề thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT 2026 đã có những bước tiến thực sự trong tư duy ra đề. Tuy nhiên, hướng dẫn chấm và rubric chưa theo kịp tinh thần đó. Để đổi mới thực sự phát huy hiệu quả, cần đảm bảo sự đồng bộ từ ra đề, xây dựng đáp án đến cách chấm - theo hướng đánh giá chất lượng tư duy thực sự của thí sinh, không chỉ kiểm tra khả năng ghi nhớ và liệt kê ý.

Theo Tuổi Trẻ, Thanh Niên