Bảo vệ trẻ em trên mạng: Cần "lá chắn đa tầng" từ nhà giáo đến pháp luật

Trong bối cảnh mạng xã hội ngày càng len lỏi sâu vào đời sống của trẻ em, nhiều chuyên gia, đại biểu Quốc hội và nhà giáo đang lên tiếng kêu gọi xây dựng một "lá chắn đa tầng" thay vì những giải pháp đơn lẻ, thiếu đồng bộ. Câu chuyện không chỉ dừng lại ở việc cấm hay không cấm, mà là tổng thể hành lang pháp lý, trách nhiệm nền tảng và vai trò then chốt của giáo dục.

Tư duy bảo vệ đang thay đổi

Suốt nhiều năm, hướng tiếp cận phổ biến để bảo vệ trẻ em trên môi trường số là tập trung vào giáo dục kỹ năng: nhận biết tin giả, bảo vệ thông tin cá nhân, ứng xử văn minh trên mạng. Những điều đó vẫn đúng, song trước tốc độ phát triển của mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI), chỉ như vậy là chưa đủ.

Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn nhận định không gian mạng đã trở thành nơi học sinh dành nhiều thời gian học tập, giao lưu và tiếp cận thông tin. Sự phát triển nhanh của mạng xã hội và AI đặt ra những thách thức mới trong công tác bảo vệ trẻ em, đòi hỏi giáo dục phải đi cùng pháp luật, giải pháp công nghệ và trách nhiệm của các nền tảng số.

Một học sinh có thể không gặp bạo lực trong lớp học, nhưng vẫn đối mặt với bắt nạt trên mạng, nội dung độc hại, lừa đảo trực tuyến hay các thuật toán liên tục giữ các em dán mắt vào màn hình nhiều giờ mỗi ngày. Nếu những rủi ro này không được nhìn nhận như một phần của an toàn học đường, khái niệm "trường học an toàn" sẽ trở nên thiếu trọn vẹn.

Kinh nghiệm quốc tế và thực trạng tại Việt Nam

Nhiều quốc gia đã hành động quyết liệt. Úc thông qua luật cấm người dưới 16 tuổi lập tài khoản trên các nền tảng lớn gồm Facebook, Instagram, TikTok, YouTube, Snapchat, Reddit, có hiệu lực từ ngày 10-12-2025. Các nền tảng vi phạm có thể bị phạt đến 50 triệu đô la Úc, mức đủ để buộc Meta, Google, ByteDance thay đổi hành vi.

Tuy vậy, theo TS Trịnh Thị Tú Anh, kinh nghiệm từ Úc cho thấy vấn đề không đơn giản. Chỉ 25% người dân tin rằng lệnh cấm có hiệu quả, trong khi 67% cho rằng khó đạt mục tiêu đề ra. Sau lệnh cấm, thanh thiếu niên dưới 16 tuổi vẫn có thể truy cập một số nền tảng, còn một bộ phận cảm thấy bị cô lập hơn trong giao tiếp với bạn bè.

Tại Việt Nam, Nghị định 147/2024 quy định trẻ em dưới 16 tuổi không thể tự đăng ký tài khoản mạng xã hội, cha mẹ hoặc người giám hộ phải đăng ký bằng thông tin định danh và chịu trách nhiệm giám sát toàn bộ nội dung trẻ truy cập. Đây là bước tiến pháp lý, song vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào việc các nền tảng xuyên biên giới có tuân thủ hay không. Việt Nam hiện chưa có cơ chế phạt tương đương để buộc nền tảng thay đổi hành vi, và gánh nặng chủ yếu vẫn đặt lên phụ huynh và nhà trường.

Trên nghị trường, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Mai Thoa (đoàn Hải Phòng) đã đề nghị nghiên cứu các giải pháp phù hợp, trong đó có phương án hạn chế hoặc cấm trẻ em sử dụng một số nền tảng mạng xã hội phổ biến. Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cũng tiến hành khảo sát tại các địa phương gồm Đắk Lắk, Hưng Yên, Hải Phòng về thực hiện chính sách bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng.

Cấm là điều kiện cần, chưa phải đủ

TS Trịnh Thị Tú Anh khẳng định bà ủng hộ nghiên cứu hạn chế mạng xã hội đại trà với trẻ dưới 16 tuổi tại Việt Nam, nhưng biện pháp cần được thiết kế kỹ lưỡng dựa trên bằng chứng khoa học và đi kèm giải pháp thay thế đồng bộ. Nếu cấm mà không có hạ tầng xác thực danh tính hiệu quả, không có không gian số thay thế và không có giáo dục số song hành, lệnh cấm chỉ đẩy trẻ vào các không gian ẩn danh và kém an toàn hơn.

Bà đề xuất ba hướng thay thế cụ thể:

• Chuẩn hóa và đầu tư nền tảng học tập số quốc gia, với chứng nhận quốc gia cho các hệ thống LMS phù hợp lứa tuổi, có tính năng bảo vệ quyền riêng tư và công khai thuật toán. Singapore và Hàn Quốc đã đi theo hướng này với kết quả đáng tham khảo.
• Tích hợp giáo dục công dân số vào chương trình học bắt buộc, không chỉ dạy kỹ năng phần mềm mà còn dạy nhận diện thao túng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tư duy phê phán trước nội dung mạng.
• Yêu cầu các nền tảng trong nước phát triển phiên bản dành riêng cho trẻ em với thuật toán đề xuất nội dung được kiểm soát độc lập, giới hạn thời gian sử dụng tích hợp vào kiến trúc hệ thống và không có quảng cáo nhắm mục tiêu theo hành vi với người dùng dưới 18 tuổi.

Bốn trụ cột cho khung quản lý bền vững

Để xây dựng hành lang pháp lý thực chất, TS Trịnh Thị Tú Anh cho rằng cần ít nhất bốn trụ cột:

• Chuyển dịch trách nhiệm về phía nền tảng: Câu hỏi pháp lý phải là "Nền tảng có thiết kế sản phẩm an toàn cho trẻ em không?" thay vì "Cha mẹ có giám sát con không?". Các nền tảng phải chịu nghĩa vụ pháp lý tương xứng kèm mức phạt đủ răn đe.
• Phân loại nội dung và chuẩn bảo vệ trẻ em bắt buộc: Ban hành hệ thống phân loại nội dung theo lứa tuổi có hiệu lực pháp lý, áp dụng cả với nền tảng trong nước lẫn xuyên biên giới, nội dung không phù hợp phải bị chặn tự động.
• Hệ thống thu thập dữ liệu và giám sát độc lập: Số liệu về xâm hại trẻ em trên mạng hiện còn phân tán, chưa được công bố định kỳ theo chuẩn quốc tế, cần có cơ quan độc lập phụ trách để làm cơ sở điều chỉnh chính sách.
• Hệ sinh thái số lành mạnh thay thế: Không để trẻ rơi vào khoảng trống khi bị hạn chế khỏi các nền tảng hiện tại.

Vai trò nhà giáo và gia đình trong "lá chắn" số

Pháp luật chỉ tạo ra "hàng rào". Để lá chắn thực sự phát huy hiệu quả, giáo dục mới là yếu tố quyết định. Nhà giáo cần được tập huấn để hướng dẫn học sinh sử dụng AI và mạng xã hội có trách nhiệm. Phụ huynh cần được hỗ trợ để hiểu rằng quản lý con trên môi trường số không đơn thuần là giới hạn thời gian dùng thiết bị, mà là đồng hành, trò chuyện và cùng con xây dựng "hệ miễn dịch số".

Ở cấp độ nhà trường, kỹ năng công dân số, sử dụng AI, kiểm chứng thông tin, nhận diện lừa đảo trực tuyến và ứng xử trên môi trường mạng cần trở thành nội dung giáo dục định kỳ. Song song đó, tăng cường hoạt động thể thao, nghệ thuật, đọc sách và trải nghiệm thực tế sẽ giúp học sinh cân bằng giữa đời sống số và đời sống thực.

Báo chí, tổ chức xã hội và doanh nghiệp công nghệ cũng cần vào cuộc với các chiến dịch truyền thông bài bản, dài hơi về an toàn số cho trẻ em.

Theo Tuổi Trẻ, Dân Trí